Er Bubbi byggir eða byggir Bubbi?

5

Eflaust kannast margir við teiknimyndapersónuna hér að neðan.

Þetta er söguhetjan í bresku barnaþáttunum Bob the Builder, en eins og nafnið gefur til kynna fjalla þeir um húsamiðinn Bob. Þættirnir voru lengi sýndir á Íslandi og eins og venjan er með barnaefni fékk smiðurinn geðþekki íslenskt nafn, Bubbi.

Íslenskt heiti þáttanna er um margt forvitnilegt. Það er ekki alveg hliðstætt enska heitinu, t.d. heita þættirnir ekki Húsasmiðurinn Bubbi eða Bubbi húsasmiður. Í stað þess að nota nafnorð, líkt og gert er í ensku útgáfunni, er nefnilega notuð sögn: Bubbi byggir. Eða hvað?

Þegar orðmyndinni byggir er flett upp í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls virðist aðeins eitt koma til greina: um er að ræða sögnina byggja í annarri/þriðju persónu nútíð. Þrátt fyrir það virðast fjölmargir málnotendur (ómeðvitað) líta á byggir í Bubbi byggir sem nafnorð. Sjálf man ég eftir því að hafa horft á Bubba byggi sem barn og á netinu er að finna ótal dæmi þar sem byggir er beygt líkt og það sé hliðstætt orðinu læknir. Hér að neðan má sjá nokkur dæmi (smella má á númer dæmanna til að sjá uppruna þeirra).

Sams konar dæmi má finna í umræðum um þættina sem maðurinn hér að neðan, Gunnlaugur Helgason, stýrir.

Í þáttunum er fylgst með framkvæmdum á íslenskum heimilum. Þeir nefnast Gulli byggir og nafn þáttanna er væntanlega stæling á heiti þáttanna um Bubba.

Líkt og í dæmum (1–6) má þarna sjá byggir beygt í öllum aukaföllum.

En getur verið að Bubbi byggir hafi frá upphafi verið hugsað eins og Bubbi húsasmiður, þ.e. að byggir sé nafnorð sem beygist eins og læknir? Það stuðlar jú við Bubbi, annað en til dæmis (húsa)smiður. Eins og áður kom fram kemur þó ekkert upp nema sögnin byggja þegar leitað er að byggir í BÍN. Til er samsetta orðið faðmbyggir en það er þó sagt sjaldséð orð úr skáldamáli. Það er því kannski hæpið að þýðandinn hafi hugsað orðið byggir sem nafnorð. Slík túlkun er því sennilega frekar seinni tíma tilraun málnotenda til að beygja heiti þáttanna í heild sinni.

Ef við gerum ráð fyrir að byggir sé sannarlega (hugsað sem) sögn má spyrja sig hvort það séu ekki einhverjir sem skynji orðið sannarlega þannig. Þeir myndu þá kannski beygja heiti þáttanna með því að hafa sögnina í nafnhætti, þ.e. segjast horfa á Bubba byggja. Ég fann örfá slík dæmi (en engin um Gulla byggja):

Ef byggja í þessum dæmum er nafnháttur* er spurning hvers vegna málnotendur virðast síður horfa á Bubba byggja en Bubba byggi. Er kannski bara best að sleppa því að reyna að beygja þennan seinni hluta heitisins, þ.e. horfa á Bubba byggir? Eða sleppa því alveg að beygja heiti þáttanna, þ.e. horfa á Bubbi byggir? Til eru dæmi um hvort tveggja. Í fyrsta lagi:

Í dæmum (13–14) er aðeins nafn sögupersónunnar beygt. Í (13) er Bubba væntanlega þolfall, miðað við Póstinn Pál og Samma Brunarvörð, þótt giftast stýri þágufalli. Í (14) er Bubba líka þolfallsmynd.** Í öðru lagi:

Í dæmum (15–16) er heiti þáttanna látið alveg óbeygt. Í dæmi (15) ætti maður von á þolfalli (út frá horfa á) og raunar er heiti hins þáttarins sem nefndur er beygt (STUBBANA). Í (16) byggist maður líka við þolfalli.

Ljóst er að málnotendur fara ólíkar leiðir við að tala um þættina um Bubba. Það er ekki óvænt að fólk reyni að beygja heiti þeirra, enda er íslenska mikið beygingamál. Heiti bóka, kvikmynda, þátta, hljómsveita o.s.frv. eru oft beygð í heild sinni en stundum er spurning hversu langt á að ganga. Til dæmis gæti einhverjum þótt eðlilegt að lesa Jón Odd og Jón Bjarna en ekki að hlusta á lög með Þér og mér.

Hneigist málnotendur yfirhöfuð til þess beygja heiti þáttanna um Bubba er auðvitað ekkert mál að beygja nafn söguhetjunnar. Málið vandast hins vegar þegar kemur að byggir. Svo virðist sem um sé að ræða sögn sem er þó iðulega túlkuð og beygð sem nafnorð. Ekki eru augljósar ástæður fyrir því. Einhverjir gætu talið þetta áhrif frá upprunalega heiti þáttanna, Bob the builder, þ.e. að íslenskir málnotendur skynji byggir sem nafnorð þar sem builder er nafnorð; að þáttaheitið sé eins uppbyggt á íslensku og ensku. Sjálf tel ég þetta ólíklegt, að minnsta kosti á þetta tæpast við um þá sem horfðu á þættina sem börn og lærðu fyrst íslenska heitið.

Hvað segir þú, kæri lesandi? Horfir þú á Bubbi byggir, Bubba byggir, Bubba byggi eða Bubba byggja?

Athugasemdir við texta

* Önnur og langsóttari túlkun gæti verið að byggja sé aukafallsmynd nafnorðs, líkt og t.d. frumbyggja. Grunnmynd þess orðs er þó vissulega frumbyggi en ekki frumbyggir.

** Ef byggir er túlkað sem nafnorð má tæknilega séð ímynda sér að í dæmum (13–14) sé um þolfall að ræða – þolfallsmyndin læknir er jú til þó að það sé ekki staðalmál. Þetta er þó ansi langsótt.

Myndir

Ivan Henao. Unsplash.

BBC. (1991). Bob the Builder. Wikipedia. https://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/c/c5/Bob_the_builder.jpg

YouTube-síða Gulla byggis/byggja/byggir.