Vegna breytinga í samfélaginu fjölgar þeim sem þurfa á kennslu íslensku sem annars máls að halda. Þessi þróun kallar einnig á aukin námstækifæri fyrir framtíðakennara og þá sem þegar starfa í skólum landsins og eru með sérhæfingu í kennslu íslensku sem annars máls. Hér á eftir verður gerð grein fyrir mismunandi námstækifærum á þessu sviði og í kjölfarið gefin heildaryfirsýn yfir hagnýtt málanám í íslensku sem öðru máli og sérhæft kennaranám sem er í boði.
Hagnýtt nám er forkrafa fyrir sérhæft nám
Áður en tækifærum til kennaranáms verður lýst má geta þess að fjölmargar deildir innan Háskóla Íslands (HÍ) gera íslenskukunnáttu að inntökuskilyrði. Þessi krafa er gerð á nemendur til þess að tryggja gæði náms og er miðað við að færni háskólanema í íslensku skuli vera að lágmarki á B2-hæfnistigi samkvæmt Samevrópskum viðmiðunarramma tungumála (e. Common European Framework of Reference for Languages, CEFR). Frekari upplýsingar um forkröfur og inntökuskilyrði í grunnnám á háskólastigi má sjá í Kennsluskrá Háskóla Íslands.
Hvaða sérhæfða nám er í boði?
Boðið er upp á formlega menntun á sviði íslensku sem annars máls hjá nokkrum háskólastofnunum, ýmist í formi stakra námskeiða eða námsbrauta í hagnýtu námi. Á Hugvísindasviði HÍ er boðið upp á fræðilegt BA-nám í íslensku sem öðru máli þar sem nemar öðlast akademíska færni í íslensku, íslenskri sögu og menningu. Einnig er hægt að taka stakt námskeið í kennslu íslensku sem annars máls. Inntökuskilyrði í námið er að nemandi hafi náð íslenskufærni á hæfnistigi B2.
Á meistarastigi er í boði sérhæft nám bæði á Hugvísinda- og Menntavísindasviði HÍ. Við Hugvísindasvið er hægt að stunda nám í annarsmálsfræðum (MA-námi) með sérhæfingu í kennslu íslensku sem annars máls fyrir fullorðinna. Aðeins þeir sem ljúka MA-prófi eða öðru sambærilegu prófi geta skráð sig í doktorsnám í annarsmálsfræðum við sama svið en þar er áherslan lögð á rannsóknir og vísindalega þjálfun.
Einnig er hægt að sérhæfa sig í kennslu íslensku sem annars máls á Menntavísindasviði HÍ en þar er lögð áhersla á kennslu í grunn- og framhaldsskólum og endurmenntun starfandi kennara. Á þessu sviði er hægt að skrá sig í örnám, viðbótarpróf og fimm aðrar námsleiðir á meistarastigi (M.Ed. og MT-nám) fyrir kennara með leyfisbréf eða kennaranema í fimm ára háskólanámi. Doktorsnám í menntavísindum getur tengst rannsóknum á kennslu og námi í íslensku sem öðru máli í skóla- og frístundastarfi.
Auk formlegrar menntunar er einnig hægt að sækja endurmenntunarnámskeið í kennslu íslensku sem annars máls sem er utan formlegs háskólanáms. Slík námskeið eru oftast í boði kennslu- og sveitarfélaga eða samtaka tungumálakennara eins og STÍL og Ísbrúar – félags kennara, sem kenna íslensku sem annað mál.
Yfirlit yfir námsframboð á mismunandi stigum og sviðum má finna í eftirfarandi yfirlitstöflu.
Á hverju byggist sérhæfða námið?
Kennsla íslensku sem annars máls er frábrugðin móðurmálskennslu. Það er vegna þess að íslenska sem annað mál er kennd sem nýtt mál og krefst annarra aðferða og sérhæfni kennara m.a. í annarsmálsfræðum, máltileinkun barna og fullorðinna, fjöltyngis og fjölmenningarfærni. Það þýðir að sérhæft háskólanám og samsvarandi námstækifæri fyrir kennara á þessu sviði byggjast fyrst og fremst á tvenns konar grunni. Annars vegar byggist innihald námskeiða á gurnni um kennslufræði og rannsóknir m.a. á sviði annarsmálsfræða og hins vegar samsvarar innihaldið lögum þar sem fjallað er um menntun, hæfni og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leik-, grunn- og framhaldsskóla. Enn fremur byggist námið á löggjöf um leik-, grunn- og framhaldsskóla sem og námskrá í íslensku sem öðru máli fyrir fullorðna. Allar sérhæfðar námsleiðir á Hugvísinda- og Menntavísindasviði HÍ undirbúa nemendur fyrir frekara nám á þessu sviði.
Frekari upplýsingar um uppbyggingu náms, námskrár, stöðumat, aðgengi að stuðningi, kröfur um hæfni kennara og námstækifæri á Íslandi sem og annar staðar á Norðurlöndunum má nálgast á upplýsingasíðu um norræn tungumál sem önnur mál – NAFO.
Hvað vantar til að skapa aðgengi að sérhæfðri menntun?
Í kennslu fullorðinna gera íslensk stjórnvöld enga lagalega kröfu um sérhæfða menntun kennara í íslensku sem öðru máli. Hins vegar er lagaleg krafa gerð um sérhæfða menntun kennara með kennsluréttindi í leik-, grunn- og framhaldsskólum sem m.a. nær til fjölda háskólaeininga. Til þess að koma til móts við þessar kröfur hefur HÍ boðið upp á sérhæft nám fyrir kennara í íslensku sem öðru máli og komið á laggirnar örnámi í kennslufræði með sérhæfingu á kennslu íslensku sem annars máls, diplómanámi án kennsluréttinda og auk annarra námsleiða. Námsleiðirnar veita bæði kennaranemum og starfandi kennurum tækifæri til frekari sérhæfingar og endurmenntunar í kennslu íslensku sem annars máls á grunn- og framhaldsskólastigi sem og í fullorðinsfræðslu. Til að mæta þörfum leikskólakennara var námskeiðið málörvun í leikskóla gert að skyldunámskeiði í B.Ed.-námi í leikskólakennarafræðum við Menntavísindasvið HÍ.
Þess má geta að kennarar hérlendis hafa hvorki jafn góð tækifæri til sérhæfingar á sviði kennslu íslensku sem annars máls né aðgengi að miðlægri ráðgjöf eins og kennarar á Norðurlöndunum. Sem dæmi um slíkan stuðning má nefna Nationellt centrum för svenska som andraspråk sem stofnuð var af sænskum stjórnvöldum árið 1998 með það að markmiði að halda utan um skýra stefnu á sviði annarsmálskennslu, rannsóknir, þróun aðferða um hæfni annarsmálskennara á öllum skólastigum og í fullorðinsfræðslu þar í landi. Slíka heildstæða nálgun á annarsmálskennslu vantar hér á landi.
Þar sem íslenska sem annað mál er enn ekki opinberlega viðurkennd faggrein í aðalnámskrám grunn- og framhaldsskóla, og umræðan og skipulagning fullorðinsfræðslu er enn ómarkviss, er enn ekki skýr stefna til um sérhæft kennaranám. Einnig vantar stefnu er varðar undirbúning kennara með kennsluréttindi sem kenna íslensku sem annað mál og sem snýr að gerð kennsluefnis fyrir nemendur í öllum skólum, á öllum aldurs- og hæfnisstigum (A0–C2) samkvæmt viðmiðunarstundatöflu í íslensku sem öðru tungumáli. Hér mætti fylgja norrænni fyrirmynd eins og greint var frá hér að ofan til að skapa betri jarðveg fyrir sérhæfða menntun og gera annarsmálskennslu hér á landi jafngilda öðrum faggreinum og fræðasviðum.
Heimildir
Evrópuráðið. 2026. Samevrópskur viðmiðunarrammi tungumála.
Hróbjartur Árnason. 2023. Fullorðinsfræðsla á Íslandi. Greining á stefnu og rannsóknum. Menntavísindastofnun.
Hyltenstam, Kenneth og Lindberg, Ingberg. (2004). Svenska som andraspråk – i forskning, undervisning och samhälle. Studentlitteratur.
Lög um framhaldsskóla nr. 92/2008.
Lög um grunnskóla nr. 91/2008.
Lög um leikskóla nr. 90/2008.
Lög um menntun, hæfni og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla nr. 96/2019.
Menntamálaráðuneyti. 2008. Námskrá. Íslenska fyrir útlendinga – grunnnám. https://mms.is/sites/mms.is/files/namskra_islenska_utlendinga.pdf
Menntamálaráðuneyti. 2010. Íslenska fyrir útlendinga – framhaldsnámskrá. https://www.stjornarradid.is/media/menntamalaraduneyti-media/media/mrn-pdf-namskrar/namskra_i_islensku_fyrir_utlendinga_framhald.pdf
Mennta- og barnamálaráðuneyti. 2022. Reglugerð um hæfniramma með viðmiðum fyrir almenna og sérhæfða hæfni kennara og skólastjórnenda við leik-, grunn- og framhaldsskóla, nr. 1355/2022. https://island.is/reglugerdir/nr/1355-2022
Mynd
Yan Krukov. Pexels.com.
