Ordbog over det norrøne prosasprog 

1

Í Kaupmannahöfn er starfrækt orðabók um íslenskt fornmál, Ordbog over det norrøne prosasprog (ONP: onp.ku.dk). Sögu ONP má rekja allt aftur til fjórða áratugar síðustu aldar þegar ákveðið var að ráðast í orðabókavinnu sem hafði þann tilgang að bæta við og uppfæra fornmálsorðabækur frá 19. öld, ekki síst sígilda orðabók Fritzners (1886–1896) Ordbog over det gamle norske sprog sem enn er nokkuð útbreidd. Þótti eðlilegt að orðabókin yrði staðsett í Kaupmannahöfn, þar sem stærsta safn íslenskra miðaldahandrita var á þeim tíma og hún var formlega sett á laggirnar af Den Arnamagnæanske Kommission 1939 sem enn rekur orðabókarstarfið. Fljótt varð ljóst að verkefnið var mun viðameira en svo að það yrði eingöngu viðbót við eldri bækur því að útgáfum fornra texta hafði fjölgað mikið í millitíðinni og ýmislegt í eldri orðabókum orðið úrelt. Þannig var ákveðið að þetta yrði sérstök orðabók sen myndi ná yfir íslenskt lausamál frá elstu handritum um miðja tólftu öld og fram til 1540 þegar fyrsta bókin var prentuð á íslensku. Á elsta skeiði er vart aðgreinanlegur munur á íslensku og norsku og því tilheyra norskar heimildir einnig orðabókinni fram til um 1370 þegar tungurnar voru orðnar aðskildar.  

Vinnan við orðabókina gekk hægt framan af, bæði voru ekki margir að störfum og enginn í fullri vinnu. Allt var auðvitað gert í höndum og fyrst um sinn fólst vinnan í því að safna dæmum úr textum og skrifa þau niður á seðla sem svo voru flokkaðir og raðað eftir föstum reglum. Ritsjórnarlegar ákvarðanir voru endurskoðaðar smám saman sem gerði það að verkum að margt þurfti að endurlesa eða endurvinna. Dæmasöfnunin teygði sig því yfir nokkra áratugi. Alla tíð var dæmum þó safnað á þann hátt að þau stæðu sem næst upphaflegri heimild, það er handritunum sjálfum. Leitast var við að taka dæmi úr fræðilegum heimildum með stafsetningu sem stendur handritunum nærri og ef fræðilegar útgáfur voru ekki fyrir hendi var farið í handritin sjálf. Öllum dæmum fylgja nákvæmar tilvísanir í heimildir þannig að notendur geti alltaf flett þeim upp í stærra samhengi. Upphaflega var gert ráð fyrir að orðabókin kæmi út á prenti og fyrstu bindin voru prentuð 1989–2004 en tæknin kallaði á breyttar áherslur og var þá ákveðið að færa ONP alfarið á netið.  

Nú, rúmlega 20 árum eftir að hætt var við að prenta orðabókina, hefur mikið vatn runnið til sjávar. Vefur orðabókarinnar hefur tekið breytingum smám saman og mun halda áfram að gera það. Allt byggir þó á upprunalegum grunni. Hægt er að fletta upp orðum, þau eru skýrð á bæði dönsku og ensku, og dæmi um orðin flokkuð og raðað niður eftir merkingu og vísað til heimilda. Í útgefnu bindunum voru útvalin lýsandi dæmi prentuð til að skýra merkingu og merkingarmun einstakra orða en á vefnum var ákveðið að sýna öll dæmi sem safnað var fyrir hvert orð.  

Vefútgáfa orðabókar gerir það að verkum að möguleikar á viðbótarupplýsingum, framsetningu og tengingum við aðra gagnagrunna eru nánast óendanlegir. Þegar forsíða orðabókarinnar er opnuð blasa við ýmsir möguleikar, orð dagsins er sýnt á áberandi stað og hægt að lesa meira um það en síðan eru fjölmargir leitarmöguleikar. Hægt er að leita beint eftir uppflettiorði en einnig hægt að leita eftir orðskýringum, handritum, útgáfum eða textadæmum svo eitthvað sé nefnt. 

Forsíða ONP með orði dagsins og ýmsum leitarmöguleikum.  

Flestir slá inn uppflettiorð og þá kemur niðurstaða sem við fyrstu sýn getur verið erfitt að henda reiður á því að sum orð eru útskýrð með fjölmörgum dæmum og merkingu þeirra skipt upp, oft í mikinn fjölda ólíkrar merkingar. Þetta hefur þó þann kost að ef notandi vill leita eftir sérstöku dæmi úr ákveðnum forntexta eru allar líkur á að dæmið, eða orðalag af sama meiði, sé að finna meðal skilgreininga.  

Dæmigerð fletta er sýnd hér með orðinu bók sem hefur alls 412 dæmi.  

Efst eru upplýsingar um orðflokk og beygingu, þá koma nokkrir flipar sem gefa valmöguleika um framsetningu. Hægt er að velja t.d. „struktur“ og fá skilgreiningar orðsins án nokkurra textadæma, raða dæmunum eftir heimildum eða aldri. Einng er leitarreitur þar sem er til dæmis hægt að leita eftir öðru orði í dæmunum eða eftir ákveðnu verki. Annars koma öll dæmin flokkuð og númeruð eftir merkingu. 

Ef ákveðið dæmi er valið sprettur fram annar gluggi þar sem orðið er sýnt í samhengi við útgáfuna sem dæmið kemur úr og hægt að lesa það í stærra samhengi, fá upplýsingar um útgáfu og handrit, og sjá seðilinn sem dæmið var upphaflega skrifað á.  

Undir flettunni er einnig tenging í myndir á handritið sem orðið kemur úr og hægt að smella á þær. Hér má einnig sjá dæmigerðar viðbótaupplýsingar sem fylgja mörgum flettum í ONP en það eru lesbrigði. Í fræðilegum útgáfum miðaldatexta er þess oft getið neðanmáls ef önnur handrit sama texta hafa annað orðalag en megintexti. Slík lesbrigði eru gefin með uppflettiorðum í hornklofa með var. (fyrir ‚variant‘) fyrir framan, eins og orðið ræða hér að ofan sem lesbrigði við orð. Lesbrigðin eru gagnleg því að þau geta víkkað merkingu dæmana og jafnvel skýrt betur erfið dæmi. 

Annað dæmi um viðbótarupplýsingar sem fylgja mörgum dæmum eru erlendar hliðstæður. Mikið af lærðum verkum á norrænu eru þýdd eða endursamin úr latínu og hliðstæður úr fyrirmyndunum eru skráðar í orðabókina þegar það er unnt. Sem dæmi má nefna íslensku biblíutextana sem eru varðveittir undir heitinu Stjórn og eiga sér jafnan fyrirmyndir úr Vúlgötugerð Biblíunnar. Þar sem því er komið við eru færðar inn tilvísanir í viðkomandi latínutexta úr Vúlgötu eins og sjá má hér af upphafi Jóhannesarguðspjalls:  

Fleiri gagnlegar viðbætur við vefsíðuna má nefna. Þegar orðum er flett upp í ONP má til að mynda finna í botni flettunnar tengla í aðrar orðabækur og gagnasöfn á borð við málið.is, Íslensk-danska orðabók Sigfúsar Blöndals, fornmálsorðabók Fritzners, orðabók Cleasbys og Guðbrands Vigfússonar (1874) en hér má sjá dæmi um flettu þar sem notandi hefur valið að sjá tengingu við bók Blöndals: 

Einnig er þar að finna önnur rafræn söfn sem eru sístækknadi eins og MENOTA, rafrænt safn norrænna miðaldatexta, og Skaldic Poetry of the Scandinavian Middle Ages, gagnasafn um fornnorrænan kveðskap. Ef flett er í Skaldic kemur langur listi af dæmum sem hafa orðið ásamt tenglum í upprunalegt samhengi.  

Að lokum skal hér nefna tiltölulega nýlega viðbót við orðabókina sem er lestrarhamur sem hefur slegið í gegn, svokallaður „ONP reader“. Með honum er hægt að lesa textaútgáfur sem hafa verið skannaðar inn með öllum þeim orðum sem skýrð hafa verið á viðkomandi blaðsíðu til hliðar. Þetta er ekki síst gagnlegt fyrir þá sem eru óvanir að lesa fræðilegar textaútgáfur og nemendur sem eru að læra forníslensku. Dæmi um þennan lesham má sjá hér við síðu úr Gísla sögu. 

Orðabókin er enn verk í vinnslu. Hingað til hefur öllum ósamsettum nafnorðum verið ritstýrt en enskar skýringar vantar þó á nokkurn hluta þeirra og sama má segja um fornöfn, forsetningar og samtengingar. Sagnorðin eru langt komin en unnið er að þeim um þessar mundir og þá eru öll samsett nafnorð enn óritstýrð. Enn á einnig eftir að koma í ljós hvernig nýjustu vendingar í tækni og gervigreind munu hafa áhrif á þróun orðabókarinnar en markmið hennar verður áfram sem endranær að auðvelda notendum hennar skilning á norrænum miðaldatextum og opna aðgengi að þeim.